Nooit meer Auschwitz
Over de bureaucratie en de holocaust
Bij de Auschwitz-herdenking op 30 januari 2011 benadrukte burgemeester Van der Laan de relatie tussen het antisemitisme en de holocaust. Wie nooit meer Auschwitz wil, dient het antisemitisme te bestrijden, was zijn boodschap. Die opvatting roept allerlei vragen op. Kwamen er in de concentratiekampen niet ook miljoenen Polen en Russen om, en Roma en Sinti, homo's, Jehovagetuigen, vrijmetselaars, politieke tegenstanders en gehandicapten? En hoe moeten al die andere volkerenmoorden verklaard worden die in de twintigste eeuw hebben plaatsgevonden? Alleen al in de Sovjet-Unie werden 62 miljoen burgers vermoord, in communistisch China 35 miljoen, Turkije 2 miljoen (Armeniërs). Abram de Swaan somt deze en andere genocides op in Moord en de Staat (2003). Bij elkaar zouden er de laatste eeuw 170 miljoen ongewapende burgers van staatswege zijn vermoord. Zou de oorzaak van genocides inderdaad gezocht moeten worden bij gevaarlijke religies, ideologieën en intolerantie?
De holocaust en de moderne tijd
Historici als Raul Hilberg en Zygman Bauman beschouwen de holocaust niet als een unieke gebeurtenis, maar als een gebeurtenis die door bepaalde omstandigheden heeft kunnen plaatsvinden en als die omstandigheden zich weer voordoen, opnieuw kan plaatsvinden. Veel mensen kunnen zich dat niet voorstellen, maar dat kon men zich in de aanloop van WOII ook niet. Het idee dat omstandigheden die de holocaust mogelijk maakten zich niet weer kunnen voordoen, blijkt niet juist, gelet op de genocides die sinds de holocaust hebben plaatsgevonden. En bij herdenkingen zou men het niet over "Nooit meer Auschwitz" hebben en niet tot waakzaamheid oproepen als er geen vrees voor herhaling bestond.
In de visie van Hilberg en Bauman moet de holocaust gezien worden als een gebeurtenis die met de moderne beschaving samenhangt. "De rationele wereld van de moderne beschaving maakte de holocaust mogelijk." Aldus Bauman. Kenmerk van de rationele wereld is dat daarin wetenschappelijke inzichten, logica en verstand een overheersende rol spelen. Die rationaliteit zou zich volgens Bauman echter hebben ontwikkeld tot rationaliteit die uitblinkt in de ontwikkeling van middelen, regelgeving en technieken, maar geen rol speelt bij de keuze van de richting waarin de samenleving zich zou moeten ontwikkelen. En dat zou leiden tot toepassing van rationaliteit zonder moreel kompas.
meer